Nói cho đồng bào nghe, dịch cho đồng bào hiểu

(Báo Quảng Ngãi)- Làm sao để nói cho đồng bào nghe, dịch cho đồng bào hiểu? Trăn trở ấy đã trở thành mệnh lệnh từ trái tim và phương châm hành động của những người làm báo Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ngãi. Không chỉ là nhiệm vụ thông tin, đó còn là hành trình gìn giữ tiếng mẹ đẻ của các dân tộc thiểu số (DTTS), bảo tồn giá trị văn hóa và bồi đắp niềm tin son sắt của đồng bào với Đảng, Nhà nước.

Khi con chữ bước ra từ cộng đồng

Thầm lặng mỗi ngày, đội ngũ cán bộ, phóng viên, biên tập viên, biên dịch viên, phát thanh viên Phòng Tiếng DTTS, Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ngãi xây dựng kịch bản, nội dung, biên dịch, sản xuất các chương trình phát thanh, truyền hình (PT, TH) và biên dịch ấn phẩm Báo ảnh Quảng Ngãi dành cho đồng bào DTTS. Làm báo về đồng bào và cho đồng bào, nên ai nấy luôn nhắc nhau, phải làm sao cho đồng bào dễ nghe, dễ nhìn, dễ hiểu và dễ làm theo. 

Các chương trình, ấn phẩm dành cho đồng bào DTTS của Báo và PT, TH Quảng Ngãi là một hành trình mang nhiều ý nghĩa, vừa cung cấp thông tin, vừa để ngôn ngữ mẹ đẻ các DTTS lan tỏa, hiện hữu sinh động trong đời sống cộng đồng. Trong thời gian tới, Báo và PT, TH Quảng Ngãi tiếp tục nâng cao năng lực sản xuất các chương trình, ấn phẩm dành cho đồng bào DTTS. Trước mắt, tập trung chuẩn bị các điều kiện để tăng thời lượng chương trình phát thanh tiếng Cor, tiếng Hrê từ 1 chương trình/ngày/tiếng lên 2 chương trình/ngày/tiếng.

Hằng ngày, biên tập viên kiêm phát thanh viên tiếng Gié - Triêng Y Tâm cần mẫn dịch từng bản tin từ tiếng phổ thông sang tiếng Gié - Triêng rồi đọc đi đọc lại kỹ lưỡng. Đã 22 năm gắn bó với nghề, chị chưa khi nào vơi bớt sự cẩn trọng và luôn cân nhắc từng con chữ.

Chị Y Tâm chia sẻ, công việc thầm lặng của tôi góp phần giúp đồng bào nắm bắt được các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước bằng ngôn ngữ mẹ đẻ. Khi tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình vang lên không chỉ trong cuộc sống hằng ngày ở cộng đồng làng, mà còn phát trên sóng PT, TH và hiện diện trên từng trang báo, dân làng cảm thấy hết sức gần gũi, chân thực và hơn nữa là tự hào, trân quý.

Để phù hợp với đặc thù về văn hóa, dân trí, tập quán và thấu hiểu, sẻ chia, những người làm báo về đồng bào và cho đồng bào ngoài nỗ lực trau dồi chuyên môn nghiệp vụ, phải sâu sát cơ sở, am hiểu ngôn ngữ, bản sắc văn hóa các dân tộc.

Biên dịch viên kiêm phát thanh viên tiếng Cor Hồ Văn Sinh có 12 năm gắn bó với các chương trình tiếng Cor. Với anh, mỗi chương trình tiếng Cor vang lên trên sóng PT, TH của Báo và PT, TH Quảng Ngãi, trên sóng VTV5 như một cuộc trò chuyện với dân làng về những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, về cộng đồng các dân tộc Việt Nam giàu bản sắc, về sự thay da đổi thịt của quê hương, về những tấm gương người DTTS biết vươn lên có cuộc sống ấm no, tiến bộ.

“Tôi từng bước học cách biên dịch, cách thể hiện trước ống kính và thường xuyên về các làng để gặp gỡ, ghi lại những thước phim về đời sống đồng bào DTTS. Chính sự kết hợp giữa ngôn ngữ, hình ảnh và âm nhạc quen thuộc không chỉ giúp dân làng nắm bắt được thông tin bằng tiếng mẹ đẻ mà còn trở thành sợi dây kết nối tự nhiên giữa tri thức, ngôn ngữ và đời sống văn hóa của dân tộc mình”, anh Hồ Văn Sinh cho biết.

Gìn giữ mạch nguồn văn hóa

Tiếng nói và chữ viết là hồn cốt văn hóa mỗi dân tộc. Tuy nhiên, trước sự giao thoa, tiếp biến văn hóa, nhiều người DTTS, đặc biệt là thanh thiếu niên dần ít sử dụng tiếng nói, chữ viết mẹ đẻ, sử dụng pha trộn giữa các ngôn ngữ, hay biết nói nhưng không biết đọc, không biết viết, rồi biết nói, biết đọc nhưng không biết viết.

Và tất nhiên khi mà tiếng nói, chữ viết ít được sử dụng làm phương tiện giao tiếp, lâu dần sẽ bị thu hẹp, suy yếu, thậm chí mai một. Trong bối cảnh đó, từng con chữ, từng lời nói thân quen, gần gũi từ các chương trình, ấn phẩm dành cho đồng bào DTTS của Báo và PT, TH Quảng Ngãi không chỉ cung cấp thông tin, mà còn giúp đồng bào thêm trân quý, gìn giữ, trau dồi tiếng nói, chữ viết mẹ đẻ.

Đằng sau những chương trình, những trang báo đó là biết bao nỗ lực, tâm huyết, là sự thấu hiểu, sẻ chia của những người làm báo Báo và PT, TH Quảng Ngãi. Đó là những lần trèo đèo, lội suối về vùng sâu, vùng xa. Đó là những trăn trở khi biên dịch sao cho sát nghĩa, hạn chế từ ngữ vay mượn, giữ gìn sự trong sáng và bản sắc của tiếng mẹ đẻ...

Theo biên tập viên kiêm phát thanh viên tiếng Ba Na Y By Lon, ở các làng khác nhau và các nhánh khác nhau của một dân tộc có cách sử dụng ngôn ngữ khác nhau. Để mọi người cùng hiểu và giữ trọn hồn cốt tiếng mẹ đẻ, trong quá trình biên dịch tuyệt đối không sử dụng phương ngữ, mà phải chọn từ ngữ, cách diễn đạt vừa phổ biến giữa các vùng, vừa mang tính chuẩn xác để người Ba Na ở đâu nghe cũng hiểu, cũng thấy lòng mình ấm áp.

“Suốt 25 năm gắn bó với nghề, tôi rất tự hào khi tiếng mẹ đẻ của mình đến với người nghe, người xem, người đọc. Đó không chỉ là thông tin, mà còn là mạch nguồn văn hóa chảy mãi trong tâm hồn mỗi người DTTS chúng tôi”, chị Y By Lon chia sẻ.

Nối dài những cánh sóng, trang báo

Quảng Ngãi có 45 dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 8 DTTS tại chỗ, chiếm 25% dân số toàn tỉnh. Để công tác truyền thông ở vùng DTTS đáp ứng yêu cầu phát triển, Báo và PT, TH Quảng Ngãi đã tăng cường năng lực sản xuất các chương trình và ấn phẩm dành cho đồng bào DTTS.

Dấu ấn đặc biệt là từ ngày 1/1/2026, Báo và PT, TH Quảng Ngãi chính thức tách kênh sóng dành riêng cho các chương trình tiếng DTTS (kênh phát thanh FM tần số 95.1 MHz và kênh truyền hình QNGTV2). Sự thay đổi này cùng với việc bố trí đan xen các chương trình tiếng phổ thông với các chương trình tiếng DTTS  đã mở rộng thêm cánh cửa để đồng bào tiếp cận thông tin một cách trọn vẹn nhất.

Thời lượng chương trình tiếng Cor, tiếng Hrê cũng được tăng lên mạnh mẽ, chương trình phát thanh từ 3 chương trình/tuần/tiếng lên 1 chương trình/ngày/tiếng và chương trình truyền hình từ 1 chương trình/tuần/tiếng lên 2 chương trình/tuần/tiếng.

Dòng chảy thông tin các thứ tiếng DTTS đang được Báo và PT, TH Quảng Ngãi phân phối khoa học, rộng khắp. Cụ thể, ấn phẩm Báo ảnh Quảng Ngãi dành cho đồng bào DTTS xuất bản 1 kỳ/tuần với 5 thứ tiếng: Tiếng Việt, Ba Na, Xơ Đăng, Gié - Triêng và Gia Rai.

Chương trình phát thanh 6 thứ tiếng Ba Na, Xơ Đăng, Gié - Triêng, Gia Rai, Cor, Hrê (20 phút/chương trình/tiếng), trong đó 4 thứ tiếng Ba Na, Xơ Đăng, Gié - Triêng, Gia Rai  phát 2 chương trình/ngày/tiếng và 2 thứ tiếng Cor, Hrê phát 1 chương trình/ngày/tiếng; chương trình truyền hình 6 thứ tiếng Ba Na, Xơ Đăng, Gié - Triêng, Gia Rai, Cor, Hrê 2 chương trình/tuần/tiếng (25 phút/chương trình/tiếng).

Không dừng lại ở phạm vi trong tỉnh, những chương trình truyền hình bằng 6 thứ tiếng Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Gié - Triêng, Cor, Hrê còn được phát trên sóng VTV5, mang vẻ đẹp, bản sắc của đồng bào DTTS Quảng Ngãi giới thiệu đến đồng bào cả nước.

Truyền thông ở vùng đồng bào DTTS suy cho cùng là câu chuyện trái tim chạm đến trái tim. Khi nội dung thông tin chân thực, gần gũi, khi ngôn ngữ mẹ đẻ hiện diện trân trọng trên từng trang báo, vang lên trên sóng PT, TH, đồng bào cảm thấy được thấu hiểu, gần gũi.

Chính sự thấu hiểu, gần gũi ấy, các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước càng thấm sâu và biến thành hành động cụ thể trong đời sống, góp phần phát triển kinh tế, xã hội, tăng cường sức mạnh khối đại đoàn kết dân tộc.

NGUYÊN PHÚC