Sông Trà Khúc và những cây cầu nối dòng phát triển

Sông Trà Khúc khởi nguồn từ đại ngàn phía tây tỉnh, được hợp lưu từ các dòng Đăk Rhe, Đăk Rhinh và Đăk Sê Lô. Từ thượng nguồn, dòng sông dài khoảng 135km mải miết chảy qua núi rừng, đồng bằng rồi hòa vào Biển Đông qua cửa Đại.

Trước khi có công trình thủy lợi Thạch Nham, dòng sông Trà Khúc không chỉ tưới mát bao xứ đồng mà còn là tuyến giao thông quan trọng nối miền xuôi với miền ngược.

Từ đồng bằng, những ghe, thuyền ngược dòng chở mắm, muối, cá chuồn muối, cá khô… lên miền núi. Rồi quế, mật ong, trầm và nhiều lâm thổ sản quý lại theo lái buôn xuôi dòng Trà Khúc tỏa đi muôn nơi.

Thả lòng về những ký ức của ngày chưa xa, nhà nghiên cứu Lê Hồng Khánh, ở xã Sơn Tịnh, bồi hồi kể lại, vào thập niên 60, 70 của thế kỷ trước, khi giao thông đường bộ chưa phát triển, sông Trà Khúc vẫn còn tấp nập cảnh trên bến, dưới thuyền. 

Dọc đôi bờ là những bến đò quen thuộc như Tam Thương, Ngân Giang, Trường Xuân, Quán Cơm, Thọ Lộc, Đồng Có, Đồng Ké… Những bến đò ấy vừa là điểm dừng chân, mua bán, trao đổi hàng hóa của thương thuyền, vừa là nơi đưa khách từ bờ bắc sang bờ nam sông Trà Khúc.

“Thuở chưa có những cây cầu bắc qua sông, muốn qua sông Trà Khúc thì người dân phải… lụy đò”, ông Khánh bảo.

[Video]. Sông Trà Khúc và những bến đò trên sông ngày trước.

Như dải lụa xanh vắt mình từ đại ngàn đến biển, nhưng phải đến khi xuôi về vùng đồng bằng, lòng sông Trà Khúc đủ rộng và bớt gập ghềnh, những bến đò ngang mới lần lượt hình thành.

Từ bến Đồng Có, Đồng Ké ở vùng Tịnh Minh, Tịnh Giang ngày trước (nay là xã Trường Giang), theo triền sông về hạ lưu là hàng loạt bến đò gắn với đời sống của cư dân ven sông.

Những người lớn tuổi sống dọc đôi bờ Trà Khúc đến nay vẫn còn nhắc câu ca dao: “Sớm mơi xuống Quán Cơm em thấy hòn núi Hó/ Chiều qua Đồng Có em thấy hòn núi Tròn”. Trong câu ca dao ấy, những bến đò không chỉ là địa danh mà còn là ký ức văn hóa của một vùng sông nước.

Bến Đồng Có, Đồng Ké từng là nơi giao thương sầm uất, in dấu chân của biết bao lái buôn đưa sản vật miền xuôi lên mạn ngược và ngược lại.

Bến Quán Cơm, ở vị trí gần cầu Trà Khúc 1 hiện nay, từng tấp nập người qua lại. Cách đó không xa là bến Tam Thương, rồi ngược dòng thêm một đoạn là bến Trường Xuân, Thọ Lộc, Ngân Giang…

Cái thuở “qua sông phải lụy đò” ấy đã gắn với người dân Quảng Ngãi trong suốt một thời gian dài. Nhiều cư dân ven bờ trở thành người lái đò, ngày ngày đưa khách vượt sông trên những chiếc ghe nhỏ bé, tròng trành giữa dòng nước.

Gác mái chèo đã 30 năm, nhưng bà Phạm Thị Bảy (80 tuổi), người từng lái đò ở bến Thọ Lộc, xã Sơn Tịnh, vẫn nhớ như in những ngày tất bật đưa khách qua sông.

“Tôi làm nghề lái đò từ lúc chưa đến đôi mươi cho đến gần 50 tuổi. Ngày trước, sông Trà Khúc đâu có nhiều cầu như bây giờ. Người dân bên kia sông thường đi đò qua bên này để đi chợ Mới, chợ Đình bán rau, gạo, củ lang, củ mì. Những chuyến đò ngày ấy lúc nào cũng chất đầy hàng hóa và quang gánh”, bà Bảy nhớ lại.

Hơn hai mươi năm mải miết đưa đò, bà Bảy không còn nhớ nổi mình đã chở bao nhiêu lượt khách qua sông. Thế nhưng với bà, ký ức ngày mùng Một, tháng Sáu âm lịch của cách đây 46 năm về trước vẫn luôn khắc sâu trong tâm khảm.

“Ngày ấy, bến Thọ Lộc này có 3 người làm nghề lái đò. Vào cái ngày định mệnh đó, chuyến đò của bà L. đã bị lật giữa sông, gây chết người. Lái đò nhiều năm, chúng tôi ngỡ đã thuộc làu từng con nước, nhưng sông sâu đâu dễ dò.

Vậy nên sau này, khi cầu Trà Khúc 1, Trà Khúc 2, Thạch Bích… mọc lên, nghề lái đò lùi vào dĩ vãng vì không còn ai cần đến nữa. Thế nhưng, tôi rất vui vì mọi người được đi lại thuận tiện hơn, an toàn hơn”, bà Bảy bùi ngùi.

Trong số những cây cầu bắc qua dòng sông Trà Khúc, cầu Trà Khúc 1 để lại nhiều dấu ấn đặc biệt. Không chỉ là công trình giao thông huyết mạch trong nhiều thập niên, cây cầu còn là "chứng nhân" của chiến tranh, của những cơn lũ dữ và bao đổi thay bên dòng sông.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Cao Văn Chư - nguyên Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Quảng Ngãi, đến khoảng đầu năm 1930, cây cầu bê tông cốt thép đầu tiên vượt sông Trà Khúc mới được xây dựng.

Sự ra đời của cây cầu đã nối liền tuyến giao thông bắc nam qua Quảng Ngãi, từng bước thay thế vai trò của những chuyến đò ngang. Thế nhưng, chính vị trí đặc biệt trên tuyến giao thông huyết mạch ấy đã khiến cây cầu sớm trở thành một phần của chiến tranh.

Cuối năm 1946, thực hiện chủ trương “Tiêu thổ kháng chiến”, quân và dân Quảng Ngãi đã phá hủy nhiều công trình giao thông quan trọng, trong đó có cầu Trà Khúc, nhằm ngăn chặn bước tiến của thực dân Pháp.

“Đó là một quyết định không dễ dàng. Bởi vì, cây cầu khi ấy là tuyến giao thông quan trọng nối đôi bờ sông Trà. Thế nhưng, trong hoàn cảnh đất nước bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ, công trình từng mang sứ mệnh kết nối lại trở thành một phần của thế trận bảo vệ vùng tự do Liên khu 5”, ông Chư nhấn mạnh.

Ngày nay, vào mùa nước cạn, những người làm nghề chài lưới trên sông Trà Khúc vẫn có thể nhìn thấy dấu tích còn sót lại của cây cầu năm xưa. Những trụ móng cũ nằm lặng lẽ dưới lòng sông như chứng tích của một giai đoạn lịch sử nhiều biến động.

Cầu bị phá, nhưng dòng người qua lại giữa hai bờ chưa bao giờ dừng lại. Những chuyến đò lại tiếp tục xuôi ngược trên sông Trà. Đến khoảng sau năm 1954, một cây cầu phao nổi được hình thành, phục vụ việc đi lại của người dân.

[Video]. Cầu Trà Khúc 1 gắn bó với ký ức nhiều người.

Lớn lên bên dòng sông Trà, ông Huỳnh Phạm Hảo (81 tuổi), ở tổ dân phố Liên Hiệp 2B, phường Trương Quang Trọng, vẫn nhớ rất rõ khoảng thời gian người dân qua sông bằng cầu phao tạm.

Theo lời ông, cầu phao ngày ấy được ghép từ khoảng 100 chiếc phà nối tiếp nhau. Trên mặt cầu là những tấm ván gỗ kết chặt để người và phương tiện dễ dàng qua lại. Cầu chỉ sử dụng trong mùa khô, đến mùa mưa lũ phải tháo dỡ vì nước lớn có thể cuốn trôi bất cứ lúc nào.

“Mỗi khi người và phương tiện qua lại, mặt cầu tròng trành theo sóng nước. Không ít người bị rơi xuống sông vì mất thăng bằng. Bất tiện và nguy hiểm nhưng thời điểm đó, có được cây cầu phao vẫn thuận lợi hơn nhiều so với qua sông bằng đò ngang”, ông Hảo nhớ lại.

Năm 1963, cầu Trà Khúc bằng bê tông cốt thép được khởi công xây dựng. Đến trước mùa mưa bão năm 1965, công trình được khánh thành. Thời điểm đó, đây là cây cầu đường bộ duy nhất bắc qua sông Trà Khúc nên người dân quen gọi đơn giản là cầu Trà Khúc.

Cầu dài 640m; rộng 7,5m; có 19 nhịp, mỗi nhịp dài 24m; kết cấu dầm thép liên hợp. Từ khi đưa vào sử dụng, cầu Trà Khúc trở thành huyết mạch giao thông trên tuyến Quốc lộ 1.

Những chuyến xe ngược xuôi bắc nam nối tiếp nhau qua cầu mỗi ngày. Người dân các địa phương phía bắc sông Trà thuận lợi hơn trong việc đi lại, học tập, khám chữa bệnh và giao thương với khu vực trung tâm tỉnh.

Không chỉ giữ vai trò trên trục giao thông quốc gia, cây cầu còn kết nối trung tâm Quảng Ngãi với Quốc lộ 24B bây giờ đi Sa Kỳ, mở ra hướng giao thương quan trọng với các địa phương ven biển và cửa ngõ ra đảo Lý Sơn.

Trong ký ức của vợ chồng ông Nguyễn Văn Mạnh (65 tuổi), ở phường Trương Quang Trọng, cầu Trà Khúc 1 không chỉ nối đôi bờ mà còn nối liền những ký ức tuổi thơ, thanh xuân và tình yêu quê hương. 

Những lần theo cha mẹ qua cầu, những buổi chiều bên dòng sông Trà hay những cuộc hẹn hò ngày còn trẻ đều trở thành một phần không thể phai mờ trong cuộc đời ông bà.

Chính tình yêu ấy cũng níu bước các con trở về sau những năm tháng học tập, làm việc xa quê; tiếp tục gắn bó với dòng sông và cây cầu đã lớn lên cùng mình. 

Cầu Trà Khúc 1 cũng gắn với những ngày tháng đấu tranh giành độc lập dân tộc và giải phóng quê hương.

Một dấu mốc đặc biệt diễn ra vào những ngày cuối cùng trước khi tỉnh Quảng Ngãi được giải phóng ngày 24/3/1975. Khi đó, quân ta đánh sập mố cầu phía bắc nhằm ngăn chặn địch rút chạy ra cảng Kỳ Hà, tỉnh Quảng Nam (nay là TP.Đà Nẵng). 

Ông Nguyễn Phong - nguyên Giám đốc Sở GTVT Quảng Ngãi cho hay, sau ngày giải phóng, trước tác động của chiến tranh, thiên tai và bão lũ, cây cầu nhiều lần được sửa chữa, gia cố để bảo đảm an toàn khai thác. Các đợt sửa chữa lớn được triển khai vào năm 1977, 1978, tập trung gia cố mố cầu và các nhịp phía bắc bị hư hỏng do ảnh hưởng của chiến tranh.

“Vì đây là tuyến giao thông huyết mạch duy nhất trên Quốc lộ 1 đi qua trung tâm Quảng Ngãi thời điểm đó nên nếu cầu xảy ra sự cố, giao thông trên trục bắc nam gần như bị gián đoạn. Chính vì thế, những lần duy tu, sửa chữa ngày đó đều được thực hiện với tinh thần khẩn trương, trong thời gian ngắn nhất có thể để bảo đảm giao thông thông suốt”, ông Phong kể lại.

Cùng với quá trình mở rộng không gian đô thị về phía bắc sông Trà, lưu lượng phương tiện qua cầu ngày càng tăng. Năm 2002, cầu Trà Khúc 2 được khởi công xây dựng, góp phần giảm áp lực giao thông cho khu vực trung tâm. Từ đây, cầu Trà Khúc 1 mới chính thức được gọi bằng cái tên quen thuộc như bây giờ.

Sau khi cầu Trà Khúc 2 đưa vào khai thác và Quốc lộ 1 được điều chỉnh hướng tuyến, cầu Trà Khúc 1 được bàn giao cho tỉnh Quảng Ngãi quản lý từ năm 2005, phục vụ giao thông nội đô.

Đến năm 2015, qua kiểm định cho thấy, kết cấu công trình xuống cấp, tỉnh Quảng Ngãi cấm xe tải và xe khách lưu thông qua cầu. Từ đó đến nay, những nhịp cầu chủ yếu đón ô tô con, xe máy và người đi bộ qua lại mỗi ngày.

Trong lịch sử phát triển của Quảng Ngãi, chưa bao giờ sông Trà Khúc có nhiều công trình vượt sông như hiện nay.

Chỉ trên đoạn sông dài khoảng 18km, từ Sơn Tịnh xuôi về cửa Đại, đã hiện diện 7 cây cầu cùng 1 công trình đập dâng kết hợp giao thông. Mỗi công trình hình thành ở một thời điểm khác nhau, mang một câu chuyện, ngôn ngữ kiến trúc và sứ mệnh riêng. 

Xuôi theo dòng Trà Khúc từ thượng nguồn ra biển, cầu Phước Lộc nối xã Nghĩa Giang và xã Sơn Tịnh hiện lên như cánh cổng mở vào không gian phát triển phía tây của dòng sông. Những nhịp vòm thép đỏ nổi bật giữa nền trời không chỉ tạo điểm nhấn kiến trúc mà còn tạo ra trục kết nối mới với Quốc lộ 24B.

Từ khi đưa vào khai thác, cầu Phước Lộc đã rút ngắn khoảng cách giữa hai bờ, mở rộng không gian kết nối, chỉnh trang đô thị và tạo động lực phát triển kinh tế, xã hội cho cả khu vực trung tâm lẫn vùng ven.

Những vùng đất từng bị chia cắt mỗi mùa mưa lũ nay có thêm điều kiện thu hút đầu tư, phát triển sản xuất và nâng cao đời sống người dân.

Tiếp nối là cầu cao tốc Đà Nẵng - Quảng Ngãi, một mắc xích quan trọng của tuyến cao tốc Bắc - Nam. Nếu cầu Phước Lộc mở rộng không gian đô thị, thì cây cầu này mở rộng không gian phát triển của Quảng Ngãi. 

Mỗi ngày, hàng nghìn lượt phương tiện lưu thông qua cầu, rút ngắn hành trình, kết nối liên vùng, góp phần đưa Quảng Ngãi hội nhập sâu hơn vào sự phát triển của miền Trung và cả nước.

Từ cầu cao tốc Đà Nẵng - Quảng Ngãi nhìn về những cây cầu nối tiếp nhau trên dòng Trà Khúc về phía hạ nguồn, bà Trần Thị Tỵ (72 tuổi), ở xã Sơn Tịnh, không giấu được niềm xúc động khi nhớ lại, dưới chân cầu từng là bến đò Ngân Giang năm xưa. 

Ở đây, cha bà từng chèo đò đưa khách qua sông. Mỗi ngày, hàng trăm lượt người qua lại, nhưng đò chỉ chở được người và hàng hóa nhỏ lẻ; đến mùa mưa lũ, việc đi lại càng thêm cách trở.

“Ngày đó, muốn qua sông chỉ còn cách chờ đò. Còn bây giờ, đi dọc dòng sông Trà Khúc chỉ một quãng đường ngắn lại có một cây cầu. Cầu không chỉ nối đôi bờ mà còn kết nối giao thông trong và ngoài tỉnh, giúp việc đi lại, làm ăn thuận lợi hơn rất nhiều”, bà Tỵ chia sẻ.

Giữa những công trình hiện đại hôm nay, cầu Trường Xuân, ở phường Nghĩa Lộ như một lát cắt của lịch sử, nhắc nhớ về điểm khởi đầu của hành trình kết nối đôi bờ Trà Khúc. 

Được xây dựng từ khoảng năm 1911, đây là cây cầu đường sắt bắc qua sông Trà Khúc, mở đầu cho hành trình chinh phục dòng sông bằng những công trình kiên cố. Hơn một thế kỷ trôi qua, cây cầu đường sắt lâu đời vẫn ngày ngày đón những đoàn tàu xuôi ngược.

Từ những công trình tiên phong đến các cây cầu được xây dựng trong thời kỳ đổi mới, mạng lưới cầu vượt sông Trà Khúc ngày càng hoàn chỉnh.

Tiếp tục xuôi về hạ lưu là cầu Thạch Bích, cầu Trà Khúc 2 và cầu Cổ Lũy. Mỗi cây cầu góp thêm một trục kết nối, chia sẻ áp lực giao thông qua khu vực trung tâm, mở rộng không gian đô thị về phía bắc sông Trà Khúc và từng bước hiện thực hóa định hướng phát triển lấy dòng sông làm trục trung tâm.

Những vùng đất ven sông từng thưa vắng dân cư dần trở thành các khu đô thị, khu dân cư mới. Dòng sông từng là ranh giới tự nhiên nay trở thành trục cảnh quan, trục giao thông và mở ra không gian phát triển cho đô thị Quảng Ngãi.

Nổi bật ở hạ lưu là cầu Cổ Lũy, nối giữa xã An Phú và xã Tịnh Khê. Với năm trụ tháp, sáu nhịp dây văng cùng hệ thống chiếu sáng nghệ thuật, cây cầu hiện lên như cánh buồm căng gió ở nơi dòng sông Trà Khúc hòa vào Biển Đông.

Ban ngày, cầu nổi bật giữa không gian sông nước; khi đêm xuống, dải ánh sáng phản chiếu trên mặt sông tạo nên cảnh quan đặc trưng của Quảng Ngãi.

Không chỉ kết nối trên đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh, cầu Cổ Lũy còn trở thành biểu tượng cho khát vọng vươn mình ra biển lớn, mở ra không gian phát triển mới gắn với kinh tế biển, du lịch và dịch vụ.
 

Giữa hệ thống những công trình vượt sông đang định hình diện mạo mới cho đô thị Quảng Ngãi, cầu Trà Khúc 1 mới, đang chuẩn bị đầu tư, kỳ vọng trở thành biểu tượng kiến trúc mới của tỉnh, nối tiếp câu chuyện chinh phục dòng sông Trà Khúc và khẳng định khát vọng phát triển của một đô thị đang vươn mình ra biển lớn.

Theo phương án đã được UBND tỉnh phê duyệt, cầu Trà Khúc 1 mới, thuộc phường Nghĩa Lộ và phường Trương Quang Trọng có tổng mức đầu tư 2.199 tỷ đồng, dự kiến đầu tư trong năm 2026.

Công trình là cầu cấp đặc biệt, kết cấu thép kết hợp bê tông cốt thép dự ứng lực, dài hơn 577m. Trong đó, phần cầu chính dài khoảng 522m, rộng 28m, thiết kế theo tiêu chuẩn tải trọng HL93.

Điểm nhấn của cầu Trà Khúc 1 mới là kết cấu dây võng tự neo - công nghệ lần đầu tiên được áp dụng tại Việt Nam.

Những đường cong mềm mại của hệ dây võng không chỉ tạo nên một hình khối kiến trúc hiện đại mà còn gợi hình ảnh bờ xe nước từng hiện diện dọc dòng Trà Khúc - biểu tượng gắn với đời sống cư dân ven sông suốt hàng trăm năm.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ - nguyên Giám đốc Sở VH-TT&DL Quảng Ngãi, cầu Trà Khúc 1 không chỉ là một công trình giao thông mà còn là một phần ký ức của nhiều thế hệ người Quảng Ngãi. 

Suốt hơn 60 năm hiện diện, cây cầu chứng kiến những đổi thay của quê hương trên các phương diện kinh tế, giao thương, lịch sử và văn hóa; trở thành hình ảnh quen thuộc đối với người dân trong tỉnh cũng như những người từng đi qua vùng đất này.

Việc thay thế cây cầu cũ là điều tất yếu trước yêu cầu phát triển đột phá về hạ tầng giao thông và bảo đảm an toàn giao thông cho người dân, nhất là trong mùa mưa bão. Thế nhưng, những giá trị mà cây cầu để lại luôn tồn tại trong ký ức của bao lớp người Quảng Ngãi và những ai từng đi qua đây. 

[Video]. Cầu Trà Khúc 1 cần đầu tư, xây dựng mới. 

Quy hoạch chung đô thị Quảng Ngãi đã xác định xuyên suốt quan điểm lấy sông Trà Khúc làm trục không gian trung tâm, mở rộng đô thị về hướng biển.

Trong tầm nhìn đó, dòng sông Trà Khúc không còn là ranh giới tự nhiên chia cắt các khu vực phát triển mà trở thành trục cảnh quan, trục kết nối và là động lực mở rộng không gian đô thị.

Phó Giám đốc Sở Xây dựng Quảng Ngãi Phạm Việt Hà cho biết, để hiện thực hóa mục tiêu, định hướng phát triển trong thời gian tới, Quảng Ngãi đã tập trung đầu tư hệ thống các công trình vượt sông.

Đến nay, có 7 cây cầu được xây dựng trên dòng sông Trà Khúc, góp phần tăng cường kết nối, mở rộng không gian phát triển và tạo nền tảng hình thành các khu đô thị mới dọc hai bờ sông.

Trong thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục nghiên cứu đầu tư thêm các công trình kết nối nhằm hoàn thiện mạng lưới hạ tầng theo quy hoạch.

Không chỉ dừng lại ở hệ thống cầu, khi công trình đập dâng hạ lưu sông Trà Khúc, ở xã An Phú đi vào vận hành sẽ hình thành mặt nước ổn định, kết nối hài hòa không gian sông nước với cảnh quan hai bên bờ.

Đồng thời, mở ra dư địa phát triển không gian đô thị mới dọc hai bờ sông. Trong đó, có Khu đô thị Đảo Ngọc. Qua đó, góp phần tạo diện mạo của một đô thị lấy dòng sông làm trung tâm phát triển.

Ngày qua ngày, sông Trà Khúc vẫn miệt mài chảy, lặng lẽ chứng kiến từng bước chuyển mình của quê hương Quảng Ngãi.

Trên dòng sông ấy, những cây cầu đã thay thế những chuyến đò năm cũ, nối liền đôi bờ, mở ra không gian phát triển mới và ghi dấu từng chặng đường phát triển đi lên của tỉnh.

Từ một dòng sông từng là ranh giới tự nhiên, dòng sông Trà Khúc hôm nay thật sự trở thành trục kết nối, mở rộng không gian đô thị, tạo động lực phát triển kinh tế, xã hội, với khát vọng vươn tầm. 

Thực hiện: H.HÀ - H.ANH - T.NHỊ  - T.HẬU - Ý.THU - M.LỰC